Hangi Türkçe Kutsal Kitap çevirisini okumalıyım?

Türkçede Kutsal Kitap'ın tamamını günümüz diliyle okumak istiyorsan ilk bakacağın metin Kutsal Kitap Yeni Çeviri'dir (2001, 2008). Sözcüğe yakın ve açık lisanslı bir metin arıyorsan Yorumsuz Türkçe Çeviri'yi, sade bir Yeni Antlaşma arıyorsan Temel Türkçe Tercüme'yi okuyabilirsin. Eski dili seven okur için 1941 Kitabı Mukaddes hâlâ okunuyor.

Türkçe okurun önündeki seçenek İngilizce okurunki kadar kalabalık değil; bu aslında işi kolaylaştırır. Birkaç çeviriyi tanımak, aralarındaki farkın nereden geldiğini görmek ve birini ana metin olarak seçmek için bu yazı yeter.

Türkçe Kutsal Kitap çevirisinin kısa tarihi nedir?

Kutsal Kitap çevirisi, İbranice, Aramice ve Yunanca yazılmış Kutsal Yazılar'ın başka bir dile aktarılmasıdır. Türkçedeki hikâye on yedinci yüzyılda başlar.

İstanbul'daki Hollanda elçisinin isteğiyle, Ali Bey adıyla tanınan Polonya asıllı Wojciech Bobowski (Ali Ufki) Kutsal Kitap'ı Türkçeye çevirdi. El yazması uzun yıllar Leiden Üniversitesi'nde bekledi. On dokuzuncu yüzyılda Jean Daniel Kieffer metni yayına hazırladı ve Kutsal Kitap'ın tamamı 1827'de basıldı.

1873'te Kutsal Kitap şirketleri bir çevirmenler kurulu oluşturdu; beş yılın sonunda, 1878'de, Osmanlı Türkçesiyle yeni bir çeviri çıktı; İstanbul'da basılan bu metin Kitab-ı Mukaddes adını taşıyordu. 1901'de metin bir kez daha gözden geçirildi.

Harf devriminden sonra Frederick MacCallum ve oğlu Lyman metni Latin harflerine aktarıp yeniden düzenledi; bu çalışma 1941'de tamamlandı. Bugün eski çeviri denince anlaşılan metin budur.

Dil hızla değiştiği için yirminci yüzyılın sonunda yeni bir çeviriye ihtiyaç doğdu. Yeni Antlaşma 1979 ile 1986 arasında çevrildi. 1988'de The Translation Trust ve Yeni Yaşam Yayınları, Eski Antlaşma'yı çevirmek ve Yeni Antlaşma'yı gözden geçirmek için Kitabı Mukaddes Şirketi'yle birlikte çalışmaya başladı. Kutsal Kitap'ın tamamı Ekim 2001'de okura sunuldu.

Çevirinin Kutsal Kitap kadar eski bir iş olduğunu Kutsal Kitap'ın kendisi anlatır. Ezra sürgünden dönen halka Yasa'yı okurken yanındakiler okunanı halkın anlayacağı biçimde açıklıyordu.

⁸Kitaptan, Tanrı'nın yasasını açıkça okudular; ve anlamını verdiler, öyle ki, okunanı anlayabilsinler.

Türkçe çeviriler birbirinden nasıl ayrılır?

Her çevirmen aynı soruyla karşılaşır: özgün cümlenin biçimine ne kadar bağlı kalmalı? Cevaplar iki uç arasında dizilir.

Biçimsel eşdeğerlik, yani sözcüğü sözcüğüne çeviri, özgün metnin sözcüklerine ve cümle yapısına dilin izin verdiği ölçüde yakın durur. Metnin nasıl kurulduğunu daha iyi görürsün; anlam için bazen biraz daha emek harcarsın.

Dinamik eşdeğerlik, yani anlam esaslı çeviri, her ifadenin anlamını doğal Türkçeyle yeniden söyler. Rahat okunur; yorum kararlarının daha fazlasını senin yerine çevirmen vermiştir.

Türkçe çeviriler arasında bir ayrım daha var: sözcük dağarcığı. Bazı çeviriler Tanrı, bazıları Allah der. Bazıları adları Türkçede yerleşmiş biçimiyle yazar (İbrahim, Musa, Yakup), bazıları İbranicedeki söylenişe yaklaştırır. Bu tercihlerin hiçbiri özensizlik değildir; her biri farklı bir okuru gözetir.

Bunların dışında Yehova'nın Şahitleri'nin kendi topluluğu için 2008'de yayımladığı Yeni Dünya Çevirisi de vardır.

Kitabı Mukaddes (1941) kime uygun?

Eski çeviri, Ali Bey'den beri süren çizginin son halkasıdır. Dili bugünün okuruna ağır gelir: Arapça ve Farsça kökenli pek çok sözcük taşır, cümleleri uzundur. Yine de bazı Türk Hristiyanlar onu okumayı sürdürür; kimi için çocukluğunun kilisesindeki sestir, kimi için eski Türkçenin vakarını taşır.

Onu okumak istiyorsan yanına günümüz Türkçesiyle bir çeviri al. Anlamını çıkaramadığın bir cümleyi öbür metinden okumak, sözlüğe bakmaktan çoğu zaman daha hızlıdır.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri neden önemli?

Çünkü bugünün Türkçesiyle yazılmıştır, Eski ve Yeni Antlaşma'nın tamamını içerir ve tek bir kurumun değil, üç kurumun ortak çalışmasıdır. Çeviri ekibinde Ali Şimşek, Behnan Konutgan ve Mahmud Solgun yer aldı. Harf ve dil devrimlerinden sonra eski çevirilerin dili okura uzak düşmüştü; Yeni Çeviri bu boşluğu doldurmak için yapıldı.

Yeni Çeviri telifli bir metindir. Telif hakkı Kitabı Mukaddes Şirketi, The Translation Trust ve Yeni Yaşam Yayınları'na aittir (2001, 2008). Basılı olarak kolayca bulunur; yayıncının izin verdiği sitelerde ve uygulamalarda da okunabilir.

Katolik ya da Ortodoks geleneğinden geliyorsan Kitabı Mukaddes Şirketi'nin 2003 tarihli ekümenik baskısına bakabilirsin. Yayıncı bu baskıyı, Katolik ve Ortodoks kiliselerinin kullandığı Deuterokanonik bölümleri de içeren, bütün mezheplere yönelik bir Kutsal Kitap olarak tanıtır. Kitap sayısının neden değiştiğini Katolik, Ortodoks ve Protestan Kutsal Kitapları neden farklı yazısında anlattık.

Yorumsuz Türkçe Çeviri (YTC) nasıl bir metin?

YTC, Kutsal Kitap'ın 66 kitabının tamamını içeren, olabildiğince sözcüğü sözcüğüne bir çeviridir. İngilizce World English Bible temel alınarak hazırlanmıştır ve adından anlaşılacağı gibi yoruma kaçmamayı amaçlar. Telif hakkı İsmail Serinken ve eBible.org adınadır.

İki özelliği hemen göze çarpar. Tanrı'nın adını, çoğu çevirinin RAB diye karşıladığı yerde Yahve olarak yazar. Özel adları da asıllarına yakın biçimde verir. Çoban mezmurunun girişinde ilkini görürsün.

¹Yahve benim çobanımdır,
hiç eksiğim olmaz. ²Beni yeşil çayırlarda yatırır.
Sakin suların yanına götürür. ³Canımı onarır.
Adı uğruna doğruluk yollarında bana rehberlik eder.

İkincisini de Tanrı'nın Musa'ya yanan çalıda söylediği sözlerde.

¹⁵Ayrıca Tanrı Moşe'ye, “İsrael'in çocuklarına böyle diyeceksin” dedi, “'Atalarınızın Tanrısı, Avraham'ın Tanrısı, İshak'ın Tanrısı ve Yakov'un Tanrısı Yahve beni size gönderdi.' Sonsuza dek adım bu ve bütün kuşaklarca anılmam budur.

Bu ad biçimlerine alışmak birkaç sayfa sürer. YTC Yeni Antlaşma'da da aynı ilkeyi izler ve İsa'nın adını İbranicedeki biçimiyle yazar. Sözcüğe yakınlığı onu ayet karşılaştırmak ve metnin yapısını izlemek isteyen okur için iyi bir çalışma metni yapar.

Lisansı Creative Commons Atıf-Türetilemez'dir (CC BY-ND 4.0). Bu, metnin kaynağı gösterilerek serbestçe paylaşılabileceği, ama sözcüklerinin ve noktalamasının değiştirilemeyeceği anlamına gelir.

Açık Lisans Temel Türkçe Tercüme (OBT) nasıl bir metin?

OBT yalnız Yeni Antlaşma'yı içerir. Adındaki temel sözcüğü dili anlatır: kısa cümleler, gündelik sözcükler, kilise diline yabancı bir okurun da takılmadan okuyabileceği bir anlatım. Allah, İsa, İbrahim, Musa gibi Türkçe okurun kulağına tanıdık gelen sözcükleri kullanır.

Müjde'nin en bilinen cümlesi bu çeviride şöyle okunur.

¹⁶Allah dünyayı o kadar sevdi ki, biricik Oğluʼnu verdi. Öyle ki, her kim Oʼna iman ederse mahvolmasın ama sonsuz yaşama kavuşsun.

Pavlus'un yoğun cümleleri de sadeleşir.

¹Böylece, madem imanla doğru sayıldık, Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Allahʼla barışmış oluyoruz.

Telif hakkı Biblica, The Translation Trust, OM UK ve Global Nomads adınadır (2023). Lisansı Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş'tır (CC BY-SA 4.0): metin kaynak gösterilerek paylaşılabilir; üzerinde değişiklik yapan, ortaya çıkan işi aynı lisansla paylaşmak ve değişikliği belirtmek zorundadır.

Başka hangi Türkçe çeviriler var?

Thomas Cosmades Yeni Antlaşma'yı Yunancadan çevirdi; çalışması 1990'ların sonunda yayımlandı, gözden geçirilmiş hali 2010'da Kutsal Söz Yayınları'ndan çıktı. Sözcüğe yakın durur ve Yunanca metnin yapısını merak eden okura hitap eder.

Halk Dilinde İncil, 2012'de Yeni Yaşam Yayınları'nın yayımladığı sadeleştirilmiş bir Yeni Antlaşma'dır; adından da anlaşılacağı gibi gündelik konuşma diline yakın durur.

Burada adını anmadığımız başka çalışmalar da var. Yayıncısını ve yılını güvenilir bir kaynaktan doğrulayamadığımız çevirileri listeye almadık.

Hangi çeviri sana uygun?

Nasıl okuyacağından yola çık.

• Kutsal Kitap'ı ilk kez okuyorsan: Yeni Antlaşma için OBT ya da Yeni Çeviri ile başla; ikisi de akıcıdır. Hangi kitaptan başlayacağını Kutsal Kitap okumaya nereden başlamalı yazısında bulursun.
• Kilisende okunan metni izlemek istiyorsan: Pazar günü duyduğunu hafta içinde okumak ikisini de güçlendirir. Topluluğunun hangi çeviriyi kullandığını sor.
• Ayetleri yakından incelemek istiyorsan: YTC gibi sözcüğe yakın bir metni, Yeni Çeviri ya da OBT gibi akıcı bir metinle yan yana oku.
• Eski dili seviyorsan: 1941 Kitabı Mukaddes'i oku, zor yerlerde yeni bir çeviriye bak.
• Ezberlemek istiyorsan: Tek bir çeviri seç ve ona sadık kal; çeviri değiştirmek ayetleri birbirine karıştırır. Yöntemi ayet ezberleme yazısında anlattık.

Okuduğunu anlamak için yardıma ihtiyaç duymak ayıp değildir; Kutsal Kitap bunu açıkça söyler. Gazze yolunda bir vezir Yeşaya'yı okumaktadır ve arabasının yanına koşan bir yabancı ona bir soru sorar.

³⁰Filipus koşup at arabasının yanına vardı. Vezirin Yeşaya Peygamberʼin kitabından okuduğunu işitince ona sordu: “Acaba okuduklarını anlıyor musun?”

³¹Vezir de şöyle cevap verdi: “Birisi bana yol göstermedikçe nasıl anlayabilirim?” Ondan sonra Filipusʼun arabaya binip yanına oturmasını rica etti.

Çeviri, arabaya binip yanına oturan ilk rehberdir. Arada bir ikinci rehbere danışmak iyidir.

Emmaus'ta neden YTC ve OBT var?

Emmaus'un değişmez sözü şudur: Kutsal Kitap'ın tamamı ücretsizdir, çevrimdışı okunur ve hiçbir zaman ödeme duvarının arkasına konmaz. Bu sözü koşulsuz tutabilmek için metnin lisansının buna açıkça izin vermesi gerekir.

YTC ve OBT açık lisanslıdır; atıf yapılarak bir uygulamaya gömülebilir ve internet bağlantısı olmadan okunabilir. Bu yüzden uygulamada Eski Antlaşma'yı YTC'den, Yeni Antlaşma'yı ister YTC'den ister OBT'den okursun; iki çeviriyi aynı ayette yan yana da açabilirsin. YTC'nin lisansı metnin değiştirilmesine izin vermediği için uygulama onu olduğu gibi, tek harfine dokunmadan gösterir.

Ana metnin Yeni Çeviri ise onu bırakman gerekmez. Masadaki basılı Kutsal Kitap ile telefondaki açık lisanslı metin birbirini tamamlar.

Bir çeviride nasıl karar kılarsın?

Bir hafta süren küçük bir deneme yap.

1. İki aday seç: biri sözcüğe daha yakın, biri daha akıcı.
2. Aynı üç bölümü ikisinden de oku: bir mezmur (23. Mezmur), bir Müjde sahnesi (Luka 24) ve bir mektuptan yoğun bir paragraf (Romalılar 8).
3. Hangisini ilk okuyuşta anladığına, hangisini sesli okumak istediğine bak.
4. Kararını ver ve bir yıl o çeviriyle kal.

Önemli olan karardan çok o bir yıldır. Her gün okunan iyi bir çeviri, rafta duran kusursuz çeviriden daha çok şey öğretir.