Katolik, Ortodoks ve Protestan Kutsal Kitapları neden farklı?

Katolik, Ortodoks ve Protestan Kutsal Kitapları aynı 27 kitaplık Yeni Antlaşma'yı içerir; fark yalnız Eski Antlaşma'dadır. Protestan baskılar İbranice derlemeyi izler ve 39 Eski Antlaşma kitabıyla toplam 66 kitaptır. Katolik baskılar eski Yunanca çeviriden gelen yedi kitabı ekler ve 73 kitaptır. Ortodoks baskılarda birkaç kitap daha bulunur.

Bu kitapları kimse keyfine göre ekleyip çıkarmadı. Her listenin uzun bir geçmişi ve düşünülmüş bir gerekçesi var; üç geleneğin ortak okuduğu metin, ayrıldıkları metinden kat kat fazla. Aşağıda hangi kitapların farklı olduğunu, farkın nasıl doğduğunu ve her geleneğin kendi Kutsal Kitabı'nı kendi sözleriyle nasıl açıkladığını bulacaksın.

Hangi Kutsal Kitap'ta kaç kitap var?

Kanon, bir kilisenin Kutsal Yazı olarak kabul ettiği kitapların listesi demektir. Sözcük Yunancada ölçü çubuğu anlamına gelen bir kökten gelir.

Katolik sayısı doğrudan Katolik Kilisesi Katekizmi'nden gelir: Eski Antlaşma için 46 kitap (Yeremya ile Ağıtlar tek sayılırsa 45), Yeni Antlaşma için 27 kitap (Katekizm, madde 120). Protestan sayısı 1647 tarihli Westminster İnanç Açıklaması gibi metinlerde yazılıdır. Etiyopya sayısı o kilisenin kendi beyanıdır.

Ortodoks toplamını tek bir sayıyla vermek daha zordur. Kitaplar baskıdan baskıya farklı gruplanır ve bütün Ortodoks kiliselerini bağlayan bir konsil listeyi sabitlememiştir. Eski Antlaşma için sık verilen sayı 49'dur.

Hangi kitaplar farklı?

Katolik ve Ortodoks Eski Antlaşması'nda bulunup Protestan Eski Antlaşması'nda bulunmayan yedi kitap şunlardır:

• Tobit: sürgünde imanını koruyan bir ailenin hikâyesi
• Yudit: kentini kurtaran dul bir kadının anlatısı
• Bilgelik (Süleyman'ın Bilgeliği): adalet, ölüm ve Tanrı'nın bilgeliği üzerine bir tefekkür
• Sirak: gündelik hayata dair geniş bir öğüt derlemesi
• Baruk: Yeremya'nın kâtibine atfedilir; Katolik baskılarda Yeremya'nın Mektubu altıncı bölüm olarak yer alır
• 1. Makabeler ve 2. Makabeler: Mesih'ten önce ikinci yüzyıldaki Yahudi ayaklanmasının tarihi

İki kitap da daha uzundur. Yunanca Ester'de, İbranice metinde olmayan bölümler ve Mordekay ile Ester'in duaları vardır. Yunanca Daniel, Azarya'nın Duası'nı ve Üç Gencin Ezgisi'ni, Suzanna'nın hikâyesini, Bel ile Ejderha anlatısını içerir.

Ortodoks baskılar bir adım daha ileri gider. Yunanca baskılarda 1. Esdras, 3. Makabeler, Manaşşe'nin Duası ve 151. Mezmur bulunur; 4. Makabeler genellikle ek bölümde basılır. Slav geleneğindeki Kutsal Kitaplarda bir Esdras kitabı daha vardır.

Bu kitaplar yaygın Türkçe çevirilerde bulunmadığı için burada onlardan ayet aktarmıyoruz. Bir fikir vermek gerekirse: 151. Mezmur, Davut'un ağzından söylenen kısa bir ezgidir; kardeşlerinin en küçüğü olan çobanın nasıl seçildiğini anlatır.

Ek kitaplar nereden geldi?

Bu kitaplar Septuaginta'dan gelir. Septuaginta, Yahudi Kutsal Yazıları'nın eski Yunanca çevirisidir. Musa'nın beş kitabı büyük olasılıkla Mesih'ten önce üçüncü yüzyılda İskenderiye'de ya da çevresinde çevrildi; öbür kitaplar sonraki yüzyıl içinde eklendi. Ad, çevirmenlerin sayısına dair bir gelenekten ötürü yetmiş anlamına gelir; Türkçede Yetmişler Çevirisi de denir.

Septuaginta zamanla İbranice Kutsal Yazılar'dan daha geniş bir derleme oldu. İçinde Bilgelik ve 2. Makabeler gibi Yunanca yazılmış ya da Yunanca korunmuş kitaplar da, Sirak ve 1. Makabeler gibi aslı İbranice olan kitaplar da vardı. Yunanca yazan Yeni Antlaşma yazarları Kutsal Yazı'dan söz ederken bu çeviriden rahatça yararlandı.

Yahudiliğin kabul ettiği İbranice Kutsal Yazılar 24 kitaptır. Bunlar Protestan Eski Antlaşması'ndaki 39 kitapla aynı metinlerdir, yalnız farklı sayılır: Samuel, Krallar ve Tarihler birer kitaptır, on iki küçük peygamber tek kitaptır, Ezra ile Nehemya tek kitaptır. Derlemenin üç bölümü vardır: Yasa, Peygamberler ve Yazılar. Dirilmiş İsa, Emmaus yürüyüşünün akşamında öğrencilerine bu üçlü düzeni anarak konuşur.

⁴⁴Sonra onlara şöyle dedi: “Daha sizinle beraberken aynı şu sözleri size söylemiştim: Musaʼya verilen Tevratʼta, peygamberlerin kitaplarında ve Mezmurlar kitabında benim hakkımda yazılanların hepsinin yerine gelmesi lazım.”

⁴⁵Ondan sonra Kutsal Yazılarʼı anlayabilmeleri için zihinlerini açtı.

Demek ki baştan beri Eski Antlaşma'nın iki biçimi dolaşımdaydı: İbranice derleme ve daha geniş Yunanca derleme. Bugünkü Kutsal Kitaplar arasındaki farkın çoğu, bir kilisenin bunlardan hangisini ölçü aldığına bağlıdır.

İlk Kilise bu soruyu nasıl ele aldı?

İlk Kilise Septuaginta'yı okudu ve birkaç yüzyıl boyunca Hristiyan yazarlar birbirinden farklı listeler verdi.

İskenderiye piskoposu Athanasius, 367 yılında yazdığı bayram mektubunda Yeni Antlaşma'nın 27 kitabını bugünkü haliyle sayar. Eski Antlaşma için 22 kitap sayar, Baruk'u Yeremya'yla birlikte anar; Bilgelik, Sirak, Ester, Yudit ve Tobit'i ise ikinci bir gruba koyar ve bunların kanonda olmadığını ama Babalar tarafından okunmak üzere belirlendiğini söyler.

Kutsal Kitap'ı 390 dolaylarından başlayarak Latinceye çeviren Hieronymus (Jerome) İbranice metinden çalıştı ve benzer bir yargıya vardı. Samuel ve Krallar kitaplarına yazdığı önsözde Bilgelik, Sirak, Yudit ve Tobit'in kanonda olmadığını belirtir. Yine de Tobit ile Yudit'i çevirdi; onun emeğinden doğan Latince Vulgata uzun listeyi taşıdı.

Kuzey Afrika kiliseleri öbür yönde karar verdi. 393'te Hippo'da, 397 ve 419'da Kartaca'da toplanan konsiller kanonik kitapları saydı. Afrika kanonlarında korunan listede Tobit, Yudit, iki Makabeler kitabı ve Süleyman'ın beş kitabı yer alır; bu son başlık Bilgelik ile Sirak'ı da kapsıyordu. Batı'da Orta Çağ'ın ortak Kutsal Kitabı bu uzun liste oldu; Floransa Konsili 1442'de aynı listeyi yineledi.

Reform döneminde ne değişti?

Reformcular Hieronymus'un sorusuna geri döndü. Onlara göre Kilise'nin Eski Antlaşması İsrail'e emanet edilen Kutsal Yazı ise, sınırı da İbranice Kutsal Yazılar'ın sınırıydı.

Martin Luther öbür kitapları atmadı. 1534'te tamamladığı Almanca Kutsal Kitap'ta onları iki Antlaşma'nın arasında ayrı bir bölümde topladı ve başına şu açıklamayı koydu:

Bu kitaplar Kutsal Yazı'ya denk tutulmaz, ama okunmaları yararlı ve iyidir.

İngiltere Kilisesi aynı yolu izledi. Otuz Dokuz Madde'nin altıncısı, Kilise'nin bu kitapları hayata örnek ve ahlaka öğüt olsun diye okuduğunu, ama onlardan öğreti çıkarmadığını söyler ve kitapları tek tek sayar. 1611 tarihli King James çevirisi bu kitapları da bastı. İngilizce Protestan Kutsal Kitaplarının çoğu ancak on dokuzuncu yüzyıldan sonra onlarsız basılmaya başladı.

Reformcu (Kalvinist) gelenek daha kesin konuştu. 1647 tarihli Westminster İnanç Açıklaması, Apokrif denen kitapların Tanrı esini olmadığını, kanonun parçası sayılmadığını ve Kilise'de öbür insan yazılarından fazla yetki taşımadığını belirtir.

Katolik Kilisesi cevabını Trento Konsili'nde verdi. Konsil 8 Nisan 1546'daki dördüncü oturumunda kitapları adlarıyla saydı; listede Tobit, Yudit, Bilgelik, Sirak, Baruk ve iki Makabeler kitabı vardır. Konsil bu kitapların eski Latince Vulgata'da bulundukları biçimde, bütün bölümleriyle kabul edilmesini istedi. Katolikler bu kitaplara Deuterokanonik der; sözcük kitapların daha geç tanındığını anlatır, daha az yetkili olduklarını değil.

Ortodoks Doğu aynı tartışmayı bir sonraki yüzyılda yaşadı. 1672'de toplanan Kudüs Sinodu, Dositheos'un İman İkrarı'nda Bilgelik, Yudit, Tobit, Ejderha'nın hikâyesi, Suzanna, Makabeler ve Sirak'ı adlarıyla andı ve onları Kutsal Yazı'nın gerçek parçaları saydı. Ortodokslar bu kitaplara çoğu zaman anagignoskomena, yani okunanlar der; onları ibadette okumayı hiç bırakmadılar.

Bugün her gelenek kendi Kutsal Kitabı'nı nasıl açıklıyor?

Katolikler şunu öğretir: hangi kitapların Tanrı esini olduğunu Kutsal Ruh'un yönlendirdiği Kilise tanımıştır; Batı'da dördüncü yüzyıldan beri okunan ve Trento'da tanımlanan liste bu tanımanın ifadesidir. Deuterokanonik kitaplar Ayin'de okunur ve öğretide kaynak gösterilir. Katekizm, ölüler için dua konusunda 2. Makabeler'e atıf yapar (Katekizm, madde 1032).

Ortodokslar Eski Antlaşma'yı Septuaginta biçimiyle kabul eder; çünkü havarilerin alıntıladığı ve Kilise'nin dua ettiği Kutsal Kitap odur. Listenin kesin sınırları bütün Kilise'nin bir konsiliyle belirlenmemiştir ve Ortodoks öğretmenler bunu çözülmesi gereken bir sorun gibi görmez. Sözgelimi Manaşşe'nin Duası, gece ibadeti olan Büyük Apodipnon'da okunur.

Protestanlar Eski Antlaşma kanonunun İsrail'e emanet edilen kanon olduğunu savunur ve bu görüşün eskiliğine Hieronymus ile Athanasius'u tanık gösterir. Lutherciler ve Anglikanlar Apokrif kitapları geleneksel olarak yararlı okuma saymıştır; Reformcu kiliseler ve çoğu evanjelik topluluk onları bir yana bırakır. Bütün Protestanlar öğretinin 66 kitaptan çıkarılması gerektiğinde birleşir.

Bu görüşlerin her birini ciddiyetle dua eden insanlar savunur ve her biri kaynağını gösterebilir. Okumaya yeni başlıyorsan elindeki Kutsal Kitap'ın hangisi olduğunu ve neden öyle olduğunu bilmek işini kolaylaştırır. Kutsal Kitap okumaya nereden başlamalı yazımız hangi baskıyı okursan oku işine yarar.

Ortak kitaplar birebir aynı mı?

Hemen hemen; ama her ayrıntıda değil. Kitapların sırası farklıdır: bugünkü Hristiyan Kutsal Kitaplarının çoğu Eski Antlaşma'yı peygamberlerle bitirir, Yahudi Kutsal Yazıları ise Tarihler kitabıyla biter. Katolik ve Ortodoks baskılar Deuterokanonik kitapları öbürlerinin arasına yerleştirir; bu kitapları içeren Protestan baskılar onları ayrı bir bölümde verir.

Mezmurların numarası da değişir. Ortodoks baskılar ve eski Katolik baskılar Yunanca numaralamayı izler; bu numaralama kitabın büyük bölümünde İbranice numaralamanın bir gerisinden gelir. Bu yüzden çoban mezmuru bir Kutsal Kitap'ta 23., ötekinde 22. Mezmur'dur.

Çeviri de ayrı bir katmandır. Aynı ayet, kanonu aynı olan iki çeviride epeyce farklı okunabilir. Türkçedeki seçenekleri hangi Türkçe Kutsal Kitap çevirisi yazısında tek tek anlattık.

Türkçe okurun elinde hangi kitaplar var?

Türkçede en yaygın baskılar 66 kitaplık düzeni izler. Bunun bir sebebi tarihseldir: on dokuzuncu yüzyıldan beri Türkçe Kutsal Kitap'ı basan kuruluşlar çoğunlukla Protestan Kutsal Kitap şirketleriydi. Kitabı Mukaddes Şirketi 2003'te Katolik ve Ortodoks kiliselerinin kullandığı Deuterokanonik bölümleri de içeren ekümenik bir baskı çıkardı; adı Kutsal Kitap ve Deuterokanonik Kitaplar'dır.

Emmaus'ta geleneğini bir kez seçersin, uygulama çeviriyi ona göre önerir. Uygulamadaki Türkçe çeviriler 66 kitaplık düzendedir. İngilizce World English Bible ve King James Version ise Deuterokanonik kitapları içerir; World English Bible'da ayrıca 1. Esdras, 3. ve 4. Makabeler, Manaşşe'nin Duası ve 151. Mezmur vardır. Katolik ve Ortodoks okur Eski Antlaşma'sının tamamına çevrimdışı ulaşabilir.

Tartışmalı kitapları okumak için tartışmayı çözmüş olman gerekmez. Sirak'ın dostluk üzerine öğütleri, Bilgelik'in doğruların canları üzerine sözleri, Tobit'in duaları ve Makabeler'in cesareti iki bin yıldır Hristiyan duasını beslemiştir. Reformcuların kendileri de bu kitapları yararlı okuma olarak önermişti.

Bir nokta bütün listelerde değişmez. Dört Müjde, Pavlus'un mektupları, Mezmurlar, Yeşaya ve Yaratılış, bugüne dek basılmış her Hristiyan Kutsal Kitabı'nda vardır. Kutsal Yazılar'ın nereden geldiği konusunda da üç gelenek aynı şeyi söyler.

¹⁶Kutsal Yazılarʼın hepsi Allahʼın nefesindendir ve eğitmek, günahlarımızı göstermek, hayatımızı düzeltmek ve doğru yolda terbiye etmek için faydalıdır. ¹⁷Bu sayede Allah insanı her tür iyilik yapmaya tamamen hazırlanmış olur.